SPOR VE YARALANMA
Spor yaralanmaları sıklıkla doğrudan hekimi
ilgilendiren bir konudur. Bu nedenle bu bölümde sadece bazı istatistik ve temel
bilgileri ve de tanımları bulacaksınız. Unutulmaması gereken bir spor
yaralanması veya sakatlığı durumunda ilk yapılması gereken uzman bir hekime
başvurmaktır.
Genel
Bilgiler
Sportif yaralanmalar, genelde spor
dallarına özgü özellikler içerir. Çeşitli spor dallarından bazı örnekler
verirsek, şöyle bir tablo ile karşılaşırız:
Ege Üniversitesi Tıp
Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji Kliniği’nde 1983-87 yılları arasında yapılan
bir araştırmada, beş yıllık dönem süresince kliniğe başvuran 1560 spor
yaralanması olgusu incelenmiştir. Yaralanmaların yüzde 22’sinin kontüzyon
(ezilme) ve yüzde 20’sinin fraktür (kırık) olduğu tespit edilmiştir. En sık
yaralanan bölgenin ise yüzde 60 ile alt ekstremite (kasık, bacak, diz, ayak
bileği, ayak) olduğu belirlenmiştir. Sporcularda en sık karşılaşılan sorun ise
aşırı kullanım (overuse) yaralanmaları olarak tespit edilmiştir.
Dr. Girgin, futbolcularda
genellikle sıyrıklar, ezikler, yüzeysel ekimozlar (çürükler), basit kas
zorlanmaları, kas krampları, basit ayak bileği burkulmaları, basit burun
kanamaları, bel ve sırt bölgesinde geçici yaralanmalar, boyun bölgesi
travmaları, kaş ve baş bölgesi yaralanmaları görüldüğünü belirtmektedir. Dagarov
ve Slanchev ise araştırmalarında, futbolcularda sıklıkla distorsiyon (burkulma),
kontüzyon (ezilme), menisküs lezyonları ve kas rüptürleri (kopmaları)
görüldüğüne işaret etmektedir. Futbolcularda sık görülen yaralanmalardan biri de
kasıkta uyluğun iç-üst kısmında meydana gelen ağrılardır. Bacağı içe çeken
kasların aşırı gerilmesi/zorlanması sonucu kasın kasığa (leğen kemiğine) yapışan
tendonlarının (bağ) aşırı zorlanma/gerilmesi sonucunda kopması veya kemik
yapışma noktalarını zorlaması kaynaklıdır.
Basketbolcularda ise yumuşak
doku lezyonları (ezilme, kas veya lif kopmaları, kanama, kas sertlikleri,
kramplar vb), eklem travmaları (bağ lezyonları, menisküs lezyonları, ayak bileği
burkulmaları, parmak eklem zorlanmaları, bel zorlanmaları, omuz çıkıkları),
kırıklar ve büyük yaralanmalar görülebilmektedir.
Koşucularda ise en çok kas ve
tendon zorlanmaları, aşırı kullanım yaralanmaları, eklem ve bağ yaralanmaları
ile menisküs lezyonları görüldüğü saptanmıştır. Bunların nedeni olarak da
antrenman yanlışlıkları (mesafe ve temponun ani artması), anatomik faktörler ile
ayakkabı ve zemin gösterilmiştir.
Halterde daha çok yumuşak
doku yaralanmaları sıklıkla görülmektedir. Bu yaralanmalar haltercilerin gövde
ve göğüs kafesi kaslarında, sırt kaslarında, bel ve el bileğinde ortaya
çıkabilir.
Boks da ise en çok yaralanan
bölge yüzdür. Bilindiği gibi boks sporunda öncelikle yumrukların hedefi yüz ve
çenedir. Bu nedenle yüzde hafif ekimozlardan (çürüklerden) başlamak üzere,
önemli kırıklara ve yüzdeki organların ciddi yaralanmalarına kadar değişik
derecelerde yaralanmalar görülebilir. En çok yaralanma kaş yarılmalarıdır.
Ayrıca ikinci planda ve zamanla oluşan yaralanma ise boksörlerde burun kemiğinin
kırılması, çökmesi ve burundaki konkaların deviasyonudur. Bilindiği gibi boksta
geçici şuur kayıpları sık görülür. Bu alınan darbenin şiddetine, sporcunun
dayanıklılığına ve tecrübesine bağlı olarak farklı sürelerle devam eder. Geçici
ve kalıcı beyin zedelenmeleri boksta sık görülen olaylardır.
Judocularda el bileği ve
parmakla ilgili yumuşak doku yaralanmaları, diz bölgesinde yüzeyel sıyrık, intra
ve ekstra artiküler hematom (eklem içi ve dışına kan birikmesi), bağ, kapsül ve
menüsküs lezyonları (yaralanmaları) ile çeşitli kafa travmaları görülebilir.
Kayakçılarda ise ayak bileği
yaralanmaları, krus (bacak) yaralanmaları, diz eklemi yaralanmaları, kafa
travmaları, omurga yaralanmaları, donmalar ve ultraviyole yanıkları
görülmektedir.
1-Spor yaralanması nedir?
Spor yaralanmaları genel
olarak sportif aktiviteler sırasında meydana gelen her türlü hasarın kolektif
adıdır. Groh’a göre spor yapanlarda yaralanma görünme olasılığı 4.000 kişide
bir, ölüm oranı ise 40.000 kişide birdir. Büyük bir kaza ile karşılaşma oranı
ise 40 kişide birdir. En sık yaralanmanın görüldüğü branşları ise %10 ile
futbol, % 6 ile güreş, % 3 ile hentbol ve boks, % 1 ile atletizm ve % 0.5 ile
kayaktır.
2-Spor yaralanmalarının nedenleri
nelerdir?
Spor yaralanmalarının oluşumuna neden
olan faktörleri iki başlık altında toplayabiliriz. Bunlar endojen (kişiye ait)
ve eksojen (çevresel) faktörlerdir.
Kişisel
faktörler: Fiziksel eksiklikler (kas
zayıflığı, eklem kısıtlılığı, yetersiz esneklik), yorgunluk ve aşırı yüklenme,
anatomik sorunlar, psikolojik faktörler (riski kabullenme, aşırı istek),
geçirilmiş tam tedavi edilmemiş yaralanmalar, kas sertlikleri (aşırı egzersiz
veya enfeksiyona bağlı), yaş, cinsiyet.
Çevresel
faktörler: Kötü ve yetersiz spor tekniği,
yetersiz ve kötü antrenman, kötü malzeme kullanımı, çevre (hava şartları),
zemin, kurallara uymamak.
3-Spor
yaralanmasının ciddiyeti nedir?
Bir spor yaralanmasının ciddiyet
derecesini anlayabilmek için altı temel olguyu değerlendirmek gerekir. Bu
olgular; yaralanmanın oluş biçimi, tedavi şekli ve süresi, spordan uzak kalınan
süre, kaybedilen işgünü, kalıcı hasar ve maddi olarak maliyetdir. İşte, bir spor
sakatlığının ciddiyeti bu olguların tek tek ele alınıp, değerlendirilmesi sonucu
anlaşılır. Örneğin; 1-7 gün spordan uzak kalamaya neden olmuş ise HAFİF, 8-21
gün spordan uzak kalamaya neden olmuş ise ORTA, 21 günden fazla spordan uzak
kalamaya neden olmuş ise AĞIR bir yaralanmadan bahsedilebilir.
4-Spor
yaralanmalarının önlenmesindeki genel kurallar nelerdir?
Öncelikle ilk yapılması gereken konu
sporcuların düzenli/periyodik sağlık kontrollerdir. Bu kontroller ile sezon
başında sporcunun mevcut durumu ortaya konulur. Eksiklikleri belirlenir ve o
eksikliklerin giderilmesi için gerekli önlemler hekimin önerisi çerçevesinde
alınır. Bu noktada belirlenen eksiklikler hem fizyolojik parametreler, hem
fiziksel uygunluk, hem de direkt sağlık ile ilgili eksiklerdir.
Spor yaralanmalarının
oluşmasında en önemli etkenlerden biri de yetersiz ısınmadır. Bu nedenle
ısınmaya ve takiben özellikle germe egzersizlerine büyük önem verilmelidir.
Burada fiziksel aktivite
sonrası yapılacak soğuma da önem taşımaktadır. Her aktivite sonrası mutlaka
soğuma da önem taşımaktadır. Her aktivite sonrası mutlaka soğuma egzersizleri
yapılmalıdır. Germe egzersizlerini aktiviteyi takiben yapmak aktivite öncesi
kadar değerli ve önemlidir.
5-Kas
yorgunluğu nedir?
Egzersiz sırasında oluşan artık
ürünlerin (laktik asit vb.) birikmesi ve enerji depolarının zayıflaması ile
ortaya çıkan bir durumdur. Sıklıkla fiziksel kapasite (antrenman geçmişi) ile
ilişkilidir. Sıklıkla egzersizi takip eden 1-2 saat içinde artık ürünlerin
uzaklaştırılması ve depoların doldurulması ile sonlanır.
6- Kas
ağrısı (hamlık) nedir?
Ağır veya alışılmadık düzeyde
aktivitelerden sonra saatler, günler boyunca devam eden kas ağrılarına verilen
isimdir. Söz konusu kaslar ağrılı, bazen şiş ve serttir. Sporcular arasında
“hamlık” olarak adlandırılır. Özellikle antrenmansız sporcularda ağır ve
alışmamış kas kasılmalarından sonra ortaya çıkar. Sıklıkla alışılmadık düzeyde
eksentrik (kasının boyunun uzayarak) kasılmalardan, aktivitelerden (tepe iniş
gibi) sonra özellikle negatif iş (fren görevi) yapan kaslarda oluşan hücresel
düzeydeki hasarın bir sonucudur. Zaman içinde kendiliğinden geçer. Egzersize ara
vermeyi gerektirmez.
7- Strain
(Kas zorlanması) nedir?
Kasın uzayabilme kapasitesi üstünde
gerilmesidir. Bu sınır aşıldığında kas zorlanmasından söz edilir. Birkaç kas
lifi anatomik olarak zarar görür. Hasar bölgesinde hareket ve germelerle ağrı
olmasına karşın büyük bir kuvvet kaybı ve belirgin bir kanama yoktur. Kas
bütünlüğü korunur.
8-Parsiyel (Kısmi) kas yırtığı nedir?
Parsiyel (kısmi) kas yırtığı maksimum
kontraksiyon (kasılma) veya gerilme sonucunda oluşur. Kas kasıldığında ağrı,
belirgin kanama ve şiş (hematom) mevcuttur.
10-Kas (Tam)
yırtılması nedir?
Kas yırtılması birdenbire olur ve buna ilgili kas gruplarında şiddetli ağrı
eşlik eder. Kas bütünlüğü bozulmuş, ileri derecede kanama, şiş (hematom), ağrı,
kuvvet ve hareket kaybı mevcuttur. Kas yırtılmasının nedenleri iki tanedir:
a. Maksimal kontraksiyonda (kasılmada) hareket koordinasyonsuzluğu.
b. Sert (uzama yeteneğini yitirmiş) bir kasın şiddetli bir dirence karşı ani
hareketi.
11-Kas
yırtığını hazırlayıcı etkenler nelerdir?
Bu etkenler şunlardır:
a. Yetersiz
antrenman ve ısınma.
b. Daha önce geçirilmiş yaralanmanın yetersiz rehabilitasyonu.
c. Daha önce
geçirilmiş yaralanma sonucu oluşan skar (nedbe) dokusu.
d. Aşırı
antrenman, yorgunluk, enfeksiyon.
e. Yetersiz
yumuşak doku esnekliği.
f. Sert uzama
yeteneği zayıf kas.
12- Kas
yırtığında ne yapılmalı?
Aktivite durdurulmalı. Kanama
ve hasarı artıracak ilgili dokuyu zorlayacak hareketler, zorlayıcı muayene,
masaj, sıcak benzeri uygulamalardan kaçınılmalı en yakın sağlık kuruluşu veya
doktora başvurana kadar soğuk uygulanmalı, koruyucu bandaj veya atel
yapılmalıdır.
13-Soğuk
tedavisi ne zaman yapılmalıdır?
Soğuk tedavisi, sportif yaralanmaların
akut tedavisinde kullanılan ana tedavi yöntemlerinden biridir. Amaç kanamayı ve
enflamasyonu (iltihabi değişiklikleri) kontrol altında tutmaktır Soğuk
tedavisine yaralanmayı takiben başlanıp sonraki ilk 48-72 saat devam
edilmelidir.
14-Soğuk
tedavisinin yararı nedir?
Soğuk uygulama ile yaralanan bölgede
kan akımı azalır. Dolayısıyla kanama ve ağrıyı/hasarı artıracak maddelerin
yaralanmış bölgeye göçü azalır. Tüm spor yaralanmalarından sonra şişlik ve
kanamaya ait işaretler kaybolana kadar soğuk tedavisi yapılmalıdır.
15-Soğuk
tedavisi nasıl yapılmalıdır?
Soğuk uygulaması 2 saatte bir, 20
dakikayı geçmemek kaydıyla buz torbaları ile uygulanabilir. Bir günde toplam
uygulama süresi 2 saati (6 kere 20 dak) geçmemelidir.
Eğer soğuk tedavisi derin
dondurulmuş jellerle yapılıyorsa, 20 dakika yerine 15 dakika yeterlidir. Soğuk
uygulanan alanda deri direkt temastan korunmalıdır.
16-Bandajlamanın önemi nedir?
Yaralanmış bölgede akut dönemde
dolaşımın dolayısı ile kanamanın/hasarın az olmasına katkı sağlar. Yaralanmanın
geç döneminde ise bandaj; yaralanmış doku/eklemi sporcuya bilinçli veya
bilinçsiz bir şekilde hatırlatarak kişinin dokuyu korumasına katkı sağlar.
Bandaj tek başına bir doku veya eklemi olası bir travmadan korumaz.
17-Kontüzyon (ezilme) nedir?
Direkt bir travma karşısında yumuşak
dokuların darbe/zemin ile kemik arasında sıkışıp ezilmesidir. Damar hasarı ve
sıvı çıkışı sonucunda morarma (kanın birikmesi), şiş ve ağrı ile
karakterizedir.
18--Hematom
nedir?
Herhangi bir travma (darbe) vb. ile oluşan damar hasarının bir sonucu olarak
damar dışına çıkan kanın belli bir bölgede birikmesi (toplanmasıdır).
19-Myositis
ossificans (Kas kemikleşmesi) nedir?
Kas yırtılması ve kanamayı takiben
tedavinin zamanında ve gerektiği şekilde yapılmaması sonucunda kan pıhtısı
üzerinde kalsiyum birikmesi ile (kemiğe benzer bir yapı) ortaya çıkan kas
yaralanmalarının istenmeyen sonuçlarından biridir. Kısaca iyi tedavi edilmemiş
kas zorlanmalarının (kontüzyon ve/veya yırtık) sık rastlanan bir
komplikasyonudur. Bu durum kasta ağrı, kuvvet ve esneklik kaybına dolayısı ile
fonksiyonel bozukluğa yol açar. İlgili kasta kopma riski yüksektir.
20-Masajın
spor yaralanmalarındaki rolü nedir?
Masaj, kasları maksimum çalışmaya
hazırlamakta ve kası yaralanmalarından korumaktadır. Ayrıca, antrenman veya
yarışma sonrası oluşan yorgunluk verici maddelerin kas bölgesinden daha süratli
uzaklaşmasına yardım eder. Tedavi amaçlı da kullanılır.
Masajın fizyolojik etkileri
şunlardır:
a. Kan ve lenf dolaşımını düzenler.
b. Uyarma ve sakinleştirme yoluyla sporcunun kendini subjektif olarak daha iyi
hissetmesini sağlar.
21-Eklem
faresi nedir?
Eklem faresi, herhangi bir nedenle bir
kıkırdak parçasının kopup, eklem içinde hareket etmesidir. Eklem içinde ağrıya
ve fonksiyon kaybına neden olur.
22-Fraktür
(Kırık) nedir?
Travma (darbe) ve diğer nedenlerle kemiğin anatomik bütünlüğünün bozulmasına
kırık denir. Kemiğin devamlılığının bozulması; basit bir çatlak, geniş bir
ayrılma veya çok parçalı olabilir.
23-Kırık
neden oluşur?
Kırığın oluşmasına neden olan kuvvetler
itici, çekici, sıkıştırıcı veya makaslayıcı kuvvetler olabilir. Ayrıca hastalık,
yorgunluk veya yaşlılık nedeniyle doku direncinin bozulması, kemiklerde kırık
oluşmasına neden olur.
24-Fissür
(Çatlak) nedir?
Çatlak özünde bir kırık çeşididir.
Burada yani çatlakta kemiğin devamlılığı sadece ince bir hat şeklindedir.
25-Distorsiyon (Burkulma) nedir?
Burkulma bir eklem zorlanmasıdır. Üç çeşit burkulma vardır. Birinci derece
burkulmada eklem hafif zorlanmıştır. Bölgesel hassasiyet vardır. Eklem hareketi
normaldir. İkinci derece burkulmada eklem bağlarında bazı kopmalar oluşmuştur.
Az miktarda anormal eklem hareketi, kanama ve şiş vardır. Üçüncü derecede
burkulmada ise bağlar tamamen kopmuştur. Büyük anormal eklem hareketi vardır.
Ani ciddi şiş, kanama ve ağrı vardır.
KAYNAKLAR
1-Ağaoğlu, S:
Halter Sakatlıkları. Spor Hekimliği
Dergisi. C:14 1979. s. 4
2-Aykurt, M:
Boks yaralanmaları. Spor Hekimliği dergisi. C:14. 1979. s. 4
3-Barın, E;Ergen, E;Akgün, N:
Koşucularda görülen sakatlıklar. Spor Hekimliği Dergisi. C:16, 1981. S.
1
4-Dagarov, N;Slanchev, P:
Futbolcularda spor sakatlanmalarının karakteristliği. Spor Hekimliği
Dergisi. C:16, 1981. S. 4
5-De Palma, A:
Kırık ve Çıkıkların Tedavisi. Tercüme: Rıdvan Ege. Cilt:I –I. Ankara
Üniversitesi Tıp Fakültesi Yayınları. Sayı 306 1974
6-Esenkaya, İ:
Judo müsabakalarında karşılaşılan sakatlıklar. Spor Hekimliği Dergisi.
C:21. 1986. s. 47-55
7-Fredidie, H. F;Stone, D. A:
Sport Injuries Mechanisms. Prevented? Spor Sakatlıkları Nasıl
engellenebilir? Çev:Doç. Dr. Zafer Hasçelik. BGSGM. EDB. yayını. 1990.
8-Girgin, O:
Basketbol Yaralanmaları. Spor Hekimliği Dergisi. C:14. 1979. S. 4
9-Girgin, O:
Futbol maçında görülen sakatlıklar. Spor Hekimliği Dergisi. V:9, N:3 1974
10-Gür, A:
Spor Arızaları. Semih Ofset. 1979.
11-Krejci, V, Koch, P:
Sporcularda Kas Yaralanmaları ve Tendon Hastalıkları. Çev: Doç. Dr. Kut
Sarpyener. Arkadaş Tıp Kitapları. 1984
12-Önçağ, H;Kızılay, C;Taşkıran, E:
Spor Yaralanmaları ve istatistiki değerlendirmesi. Spor Hekimliği Dergisi.
C:3, 1988 s. 4
13-Prokop, L:
Spor Hekimliğine Giriş. 3. Baskı Bayer Türk Kimya Sanayi Ltd. Şti. İstanbul.
1983
14-Sarpyener, Kut:
İlkyardım Ders Notları. Türkiye Futbol Federasyonu C Futbol Monitor Kursu.
Ankara. 1979.
15-Sönmezler, A;Kurap, G:
Kayak yaralanma etkenleri ve çeşitleri. Spor Hekimliği dergisi. C:14.
1979. s. 4
16-Ünsaldı, T:
Ortopedi ve Travmatoloji Ders Kitabı. Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
Ankara. 1987.
17-Vulpen, V:
Sports Injuries and their preventation, Scientific Report, NIGZ.
Oosterbeek, 1989
Kaynak: www.sporbilim.com